نبرد بر سر آینده آلمان

فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان، روز گذشته در بوندستاگ یکی از تندترین حملات خود را علیه حزب آلترناتیو برای آلمان انجام داد و طرح این حزب برای محدودکردن مهاجرت و اجرای سیاست موسوم به «بازمهاجرت» را خطری مستقیم برای اقتصاد کشور دانست. مرتس گفت: «بازمهاجرت چیزی جز نام دیگری برای پاکسازی قومی بر اساس خاستگاه و رنگ پوست نیست» و هشدار داد اجرای چنین سیاستی نیروی کار بخش بزرگی از اقتصاد آلمان را از بین خواهد برد. او به این نکته اشاره کرد که یک نفر از هر شش نیروی شاغل در مشاغل تخصصی آلمان گذرنامه خارجی دارد. به گفته مرتس، اگر افرادی که در آلمان کار می‌کنند، به دلیل سیاست «بازمهاجرت» مجبور به ترک کشور شوند، بخش مشاغل تخصصی دیگر قادر به فعالیت نخواهد بود و خانه‌های سالمندان، بیمارستان‌ها و رستوران‌ها نیز با کمبود شدید نیروی کار روبه‌رو خواهند شد.

به گزارش شرق، این حمله فقط چند روز پس از پیروزی بزرگ آلترناتیو برای آلمان در زاکسن-آنهالت صورت گرفت؛ انتخاباتی که در آن حزب به بیش از ۴۴ درصد آرا رسید و فقط اندکی با اکثریت مطلق پارلمان ایالتی فاصله داشت. «بازمهاجرت» مفهومی است که دامنه آن از اخراج مهاجران فاقد وضعیت قانونی تا بیرون‌کردن گسترده مهاجران و حتی برخی از فرزندان آنها را دربر‌می‌گیرد. آلترناتیو برای آلمان در برنامه انتخاباتی زاکسن-آنهالت یک فصل کامل را به «مهاجرت و بازمهاجرت» اختصاص  داده بود.

اولریش زیگموند، نامزد اصلی حزب در زاکسن-آنهالت و یکی از گزینه‌های ریاست دولت ایالتی نیز در نشست سال ۲۰۲۳ حضور داشت که در آن چهره‌هایی از حزب و جریان‌های راست افراطی درباره طرح‌هایی برای «بازمهاجرت» گفت‌وگو کردند. بخشی از این طرح‌ها شامل اخراج گسترده شهروندان آلمانی بود که «ادغام‌نشده» تلقی می‌شدند؛ موضوعی که در آن زمان اعتراض‌های گسترده‌ای در سراسر کشور به راه انداخت. حمله مرتس به آلترناتیو برای آلمان در شرایطی انجام می‌شود که خود او نیز با پرسش‌های فزاینده درباره توانایی‌اش برای هدایت دولت ائتلافی تضعیف‌شده آلمان روبه‌روست.

محبوبیت پایین صدراعظم از عوامل مؤثر بر شکست اتحادیه دموکرات‌مسیحی در زاکسن-آنهالت بود؛ حزبی که بیش از نیمی از حمایت قبلی خود را از دست داد. پس از انتخابات، مرتس و اتحادیه دموکرات‌مسیحی به دنبال روایت تازه‌ای برای مقابله با آلترناتیو برای آلمان هستند. این حزب اکنون در نظرسنجی‌های ملی در جایگاه نخست قرار دارد و رهبرانش می‌گویند هدف بعدی آنها شکست محافظه‌کاران مرتس و رسیدن به قدرت در انتخابات فدرال ۲۰۲۹ است.

آلیس وایدل، رهبر مشترک آلترناتیو برای آلمان، پیش از سخنرانی مرتس در بوندستاگ، خطاب به او گفت پیام رأی‌دهندگان زاکسن-آنهالت را درک نکرده است. وایدل افزود دوران مرتس رو به پایان است و مردم در انتخابات آینده «مأموریتی روشن برای حکومت» به آلترناتیو برای آلمان خواهند داد.

مرتس در بخش دیگری از سخنانش مواضع این حزب در برابر روسیه را هدف قرار داد و آن را به نادیده‌گرفتن تهدیدهای امنیتی علیه آلمان متهم کرد. او به حمله چهارم آگوست با پهپاد حامل مواد منفجره در فرودگاه لایپزیگ - هاله اشاره کرد و گفت این حمله ماه‌ها در روسیه برنامه‌ریزی شده و به‌طور مشخص آلمان را هدف گرفته بود. مرتس همچنین آلترناتیو برای آلمان را متهم کرد در برابر کارزارهای اطلاعات نادرست منتسب به روسیه سکوت کرده یا به آنها کمک می‌کند. او خطاب به نمایندگان حزب گفت: «شما بخشی از مشکلی هستید که در آلمان با آن روبه‌رو هستیم».

دو آلمان در فاصله ۲۴ ساعت

اما بحث درباره رشد آلترناتیو برای آلمان فقط به مهاجرت یا رابطه با روسیه محدود نمی‌شود. آنتونیا فریر، دبیر همکار نشنال‌اینترست و استراتژیست باسابقه جمهوری‌خواه که سال‌ها در کنگره آمریکا فعالیت کرده و از جمله مدیر کارکنان میچ مک‌کانل، رهبر پیشین اکثریت سنا بوده است، نتیجه زاکسن-آنهالت را از زاویه شکاف اقتصادی و اجتماعی میان بخش‌های مختلف آلمان بررسی کرده است. فریر دو رویداد را کنار یکدیگر قرار می‌دهد. شنبه‌شب‌ یک موشک ۲۸‌متری متعلق به شرکت خصوصی آلمانی Isar Aerospace از سکویی در شمال مدار قطب شمال در نروژ به فضا پرتاب شد و پنج ماهواره را در مدار قرار داد. این نخستین بار بود که یک شرکت تجاری فضایی اروپایی به چنین موفقیتی می‌رسید. کمتر از ۲۴ ساعت بعد، زاکسن-آنهالت به پای صندوق رفت و بیش از ۴۴ درصد رأی‌دهندگانش آلترناتیو برای آلمان را انتخاب کردند.

از نگاه فریر، این دو تصویر به دو آلمان متفاوت تعلق ندارند، بلکه دو سوی یک کشورند: آلمانی که در حال ساخت صنایع تازه و آینده فناوری خود است و بخشی از جامعه که هنوز مطمئن نیست در این آینده جایگاهی خواهد داشت. Isar Aerospace نمونه‌ای از آلمان جدید است؛ شرکتی خصوصی با ارزشی حدود دو میلیارد یورو که در نزدیکی مونیخ کارخانه‌ای می‌سازد که ظرفیت تولید سالانه ۴۰ موشک خواهد داشت.

این تصویر با اقتصاد سنتی آلمان تفاوت دارد؛ مدلی که سال‌ها بر انرژی ارزان روسیه، صنعت قدرتمند و صادرات محصولات گران‌قیمت به چین، آمریکا و دیگر بازارها بنا شده بود. آن مدل دیگر وجود ندارد و ساختن جایگزین آن دشوار است. این دشواری در شرق آلمان که پیش‌تر یک تحول اقتصادی و اجتماعی عظیم را تجربه کرده،  بیشتر احساس می‌شود.

زخمی از گذشته

فروپاشی جمهوری دموکراتیک آلمان در سال ۱۹۸۹، آزادی سیاسی را برای شرق کشور به همراه آورد، اما هم‌زمان با آشفتگی عمیق اقتصادی همراه شد. کارخانه‌ها تعطیل شدند، مشاغل از بین رفتند و بسیاری از حرفه‌ها و مهارت‌هایی که در نظام پیشین ارزش داشتند، ناگهان جایگاه خود را از دست دادند.

پس از آن، بخش قابل توجهی از نیروهای جوان، ماهر و بلندپرواز به غرب مهاجرت کردند و بسیاری هرگز بازنگشتند. شهرها کوچک‌تر شدند و جمعیت پیرتر شد. زاکسن-آنهالت امروز از نظر جمعیتی پیرترین ایالت آلمان است. سن میانه جمعیت ۴۸.۳ سال است؛ حدود سه سال بیشتر از میانگین ملی. نرخ بیکاری نیز به‌طور محسوسی بالاتر از متوسط آلمان است و این ایالت، به‌ویژه از سال ۲۰۲۲، مشاغل صنعتی بیشتری را از دست داده است.

این تجربه تاریخی، به نوشته فریر، در شکل‌گیری بی‌اعتمادی به احزاب و نهادهای مستقر اهمیت دارد. بخشی از جامعه نیز همچنان نوعی حس پیچیده نوستالژیک نسبت به امنیت اقتصادی جمهوری دموکراتیک آلمان دارد. تصمیم دولت آلمان در سال ۲۰۱۵ برای پذیرش شمار زیادی از پناه‌جویان سوری در چنین محیطی اثر سیاسی عمیقی گذاشت. مردمی که سال‌ها تعطیلی کارخانه‌ها و کاهش خدمات عمومی را دیده بودند، هم‌زمان شاهد بسیج منابع گسترده دولت برای اسکان، حمایت مالی و خدمات‌رسانی به صدها هزار تازه‌وارد شدند.

فریر معتقد است برای بسیاری در این مناطق، این تجربه فاصله میان زندگی روزمره آنها و اولویت‌های ساختار سیاسی و اقتصادی آلمان را ملموس‌تر کرد. در دهه پس از آن نیز مشکلات اقتصادی بیشتر شده است. آلمان اکنون با موج تازه‌ای از تغییر روبه‌روست: هوش مصنوعی، اتوماسیون، کربن‌زدایی، فناوری دفاعی و صنایع پیشرفته در حال تغییر ساختار اقتصادند. هم‌زمان جنگ در شرق اروپا ادامه دارد، ظرفیت مازاد چین بر صنایع آلمان فشار می‌آورد، تعرفه‌های آمریکا صادرات را محدود کرده و انرژی داخلی همچنان گران است. برای نسلی که پیش‌تر یک تحول اقتصادی دردناک را تجربه کرده، آینده می‌تواند به‌جای فرصت، شبیه تهدید دیگری دیده شود.

وعده بازگشت به گذشته

فریر همین فضا را یکی از زمینه‌های رشد آلترناتیو برای آلمان می‌داند. به باور او، حزب فقط از نوستالژی استفاده نمی‌کند، بلکه بازگشت به برخی عناصر گذشته را به‌ عنوان راه‌حل مشکلات امروز عرضه می‌کند. آلیس وایدل از خروج آلمان از اتحادیه اروپا و کنارگذاشتن یورو حمایت کرده و خواهان بازسازی روابط اقتصادی و سیاسی با مسکو شده است؛ روابطی که هم برای جمهوری دموکراتیک آلمان اهمیت داشت و هم بعدها یکی از پایه‌های مدل اقتصادی دوران آنگلا مرکل شد. مؤسسه اقتصاد آلمان برآورد کرده خروج آلمان از اتحادیه اروپا با الگویی مشابه برگزیت می‌تواند طی پنج سال ۶۹۰ میلیارد یورو از تولید اقتصادی کشور بکاهد و ۲.۵ میلیون شغل را از بین ببرد.

وایدل همچنین گفته است: «انرژی ارزان روسیه راز موفقیت ساخت آلمان بود» و آلمان باید دوباره به آن دسترسی پیدا کند. برخی دیگر از اعضای حزب نیز برای تقویت روابط با مسکو به روسیه سفر کرده‌اند. فریر این دیدگاه را با تحول امنیتی اخیر در خود زاکسن-آنهالت کنار می‌گذارد.

در ماه آگوست یک پهپاد حامل مواد منفجره در نزدیکی یک هواپیمای اوکراینی در فرودگاه لایپزیگ - هاله پیدا شد و مقام‌های آلمانی این اقدام را به روسیه نسبت دادند. از نگاه او، همین وضعیت تناقض پیشنهاد بازگشت به وابستگی اقتصادی به روسیه را برجسته می‌کند. فریر در پایان دوباره به همان موشک برمی‌گردد. نخستین پرتاب Isar Aerospace فقط ۳۰ ثانیه پس از آغاز شکست خورده بود؛ شرکت موشک دیگری ساخت و این بار توانست آن را به مدار برساند. این شرکت تنها نمونه نیست. استارتاپ‌های آلمانی سال گذشته ۷.۲ میلیارد یورو سرمایه خطرپذیر جذب کردند که ۲.۹ میلیارد یورو آن، رقمی بی‌سابقه، به حوزه هوش مصنوعی اختصاص داشت.

به باور فریر، چنین شرکت‌هایی قرار است کارخانه‌ها، فناوری‌ها و مشاغلی را بسازند که اقتصاد نسل بعدی آلمان به آنها نیاز دارد. کشوری با جمعیت پیر نمی‌تواند حقوق بازنشستگی، خدمات درمانی و نیازهای امنیتی آینده را فقط با ثروتی تأمین کند که در گذشته ایجاد شده است. اما مسئله اصلی این است که این آینده فقط به مونیخ، برلین و مناطق موفق‌تر محدود نشود.